Ph.D.

Ph.D. ही एक पदवी आहे. ज्यांना आयुष्यात चार लोकांना उपयोगी पडेल असं काहीच करायची इच्छा नाहीये किंवा ज्यांना आयुष्यात काहीच करायची इच्छा नाहीये अशा लोकांना आयुष्यात काहीतरी करतोय असं सांगता यावं या उद्देशाने १८ व्या शतकच्या उत्तरार्धात युरोपात Ph.D.ची संकल्पना पुढे आली. Ph.D.हे Doctor of Philosophy चे संक्षिप्त रूप. ज्या गोष्टींशी सामान्य लोकांना काहीच देणं-घेणं नसतं अशा गोष्टींना Philosophy किंवा तत्त्वज्ञान असे म्हणतात. Ph.D. ची पदवी मिळवण्यासाठी अंदाजे ४,५,६किंवा ७ वर्षांचा कालावधी लागतो. या काळात दररोज भरपूर झोप, उरलेल्या वेळात जगातील एकूण एक चित्रपट पाहणे, फालतू विनोद करणे, अतार्किक गोष्टींवर तार्किक वाद घालणे आणि वेळ उरलाच तर तत्त्वज्ञानात डोकेफोड करणे इ. गोष्टींद्वारे शेवटी पदवी प्राप्त होते. अनेक सरकारी किंवा बिनसरकारी संशोधन संस्था ‘हा आपल्यातलाच आहे’, हे कळावे म्हणून फ़क्त Ph.D. पदवीधरांचीच निवड करतात. जगातील बरेचसे लोक पैसा मिळवतात, इतर लोक Ph.D. करतात.

संशोधन
संशोधन हे केवळ अपघाताने होत असते आणि प्रामुख्याने दोन प्रकारांचे असते. पहिल्या प्रकारातील संशोधन (साधारणत: २५%) औद्योगिक क्षेत्रात कंपन्यामधे होत असते. न सुटणारे प्रश्न असतात. कितीही डोकेफोड केली तरी उत्तर मिळत नसते. पण प्रश्न तर सोडवायचा असतो, कारण सगळ्याच्या मागे पैसा असतो. मग कोणीतरी गंमत म्हणून काहीतरी प्रयत्न करून पाहतं आणि अहो आश्चर्यम्! प्रश्न सुटलेला नसतो पण वेळ मारून नेता येईल असं काहीतरी सापडलं असतं. यालाच संशोधन किंवा नवीन तंत्रज्ञान असं म्हणतात. सापडलेल्या उत्तरामुळे निर्माण होणारे नवीन प्रश्न नवीन संशोधनाचा विषय होतात.
दुसऱ्या प्रकारचे संशोधन (७५ %) साधारणत: याच मार्गाने होते. फक्त त्याचा काहीच उपयोग नसतो. Ph.D.चे विद्यार्थी दुसऱ्या प्रकारचे संशोधन करतात.

प्राध्यापक.
पदवीच्या काळात प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी विद्यापिठातील एक प्राध्यापक असतो. सुरुवातीला महिन्यातून एकदा आणि नंतर-नंतर दोन तीन महिन्यातून एकदा प्राध्यापकाशी थोड्याफार संशोधनासंबंधी आणि बऱ्याचश्या हवापाण्याच्या गप्पा माराव्या लागतात. बरेच दिवसात भेटच न झाल्याने प्राध्यापक आपल्याला विसरूनच जाण्याचा धोका असतो. त्यामुळे अधून मधून प्राध्यापकाशी ई-मेल द्वारे संपर्क साधून "काय कसं काय?" असं विचारण्याची पद्धत आहे. मूळ ई-मेल चा शोध याच गरजेतून निर्माण झाला असे समजले जाते.


प्रबंध
पदवीच्या शेवटी प्रत्येक विद्यार्थ्यास केलेल्या संशोधनाचा प्रबंध लिहावा लागतो. हा प्रबंध प्राध्यापकांच्या एका समितीसमोर मांडावा लागतो. प्रबंधामधे ’क्ष’ या प्रणालीमधे क स्वरूपाचा बदल केल्यास कार्यक्षमतेत ब% वाढ होते वगैरे गप्पा असतात. प्रबंध वाचल्यानंतर समितीतील प्राध्यापक "बरं मग???", "यात काय कौतुक आहे?", "पण क्ष ही प्रणाली आता कोणी वापरतं का?" या स्वरूपाचे प्रश्न विचारतात. या प्रश्नांची उत्तरे देता आल्यास विद्यार्थ्यास Ph.D. ची पदवी प्रदान करण्यात येते.

पैसा, आवड आणि सुख.

विद्यार्थी Ph.D. करण्याचा निर्णय घेण्यामागे प्रामुख्याने खालील कारणे असतात.
१. पैसा मिळवण्यासाठी लागणाऱ्या व्यावसायिक दृष्टिकोनाचा संपूर्णपणे अभाव.
२. एख्याद्या विषयात आपल्याला खूप रस आहे की काय, असे सतत वाटत राहणे.
३. ’रोज सकाळी ६ वाजता उठून नोकरीसाठी धावतोय’ अशी भयावह स्वप्न पडणे.

Ph.D म्हणजे नक्की काय हे वेळीच ओळखून Ph.D करण्याचा निर्णय घेणारे विद्यार्थी ही जगातील सर्वांत सुखी जमात समजली जाते.